Imiona nasze i naszych dzieci

Czasem nadajemy naszym dzieciom imiona dlatego, że podoba nam się ich brzmienie, innym razem to imiona sięgające głęboko rodzinnych tradycji. Czy jednak wiemy jakie one mają znaczenie? Niegdyś imiona zawierały w sobie jakieś życzenie, wróżbę, miały stanowić błogosławieństwo dla dziecka na całe jego życie. Wiązało się to niewątpliwie z pierwotną wiarą w potęgę słowa. Nadane imię miało zapewnić opiekę sił wyższych, było swego rodzaju amuletem na całe życie.

Przed pojawieniem się na ziemiach polskich chrześcijaństwa używano imion słowiańskich, często wywodzących się z czasów indoeuropejskich. Ich brzmienie w większości nie zachowało się do późniejszych czasów.   Jedyne imiona, po których ślad nie zaginął to imiona które zachowały się w takich dokumentach jak bulla gnieźnieńska; wśród nich można wymienić: Grochowiszcz, Dziurzewic,  Radzięta, Mysłak, Sirak; Sławosz, Rus, Suł, Białowąs, Witosza, Pęcisz, Smarsk, Miłoch, Kraik, Niegłos, Koniusz, Dał, Krzyż, Pozdziech, Redzięta, Smogorz, Domk, Dygoma, Kobyłka, Parzech, Kłobuczek, Pępik, Czyrzniela, Zdziewuj, Sułek, Miłochat, Chrap, Dłotla, Taisz, Goły, Siedlon, Kościoł, Milich, Lederg, Sulirad, Puka. Gościwuj, Wojuta, Niezamysł Goszczon, Dziadk, Radost, Mękosza, Nadziej, Mozuta, Łazina, Smarz, Złymysł, Uściech, Męcisz, Godzina, Pęcien, Czyrzniech, Modlic 

Chrześcijaństwo stopniowo zaczęło wypierać imiona słowiańskie. Pojawiły się imiona pochodzenia greckiego, łacińskiego, hebrajskiego i germańskiego. Zaczęto nadawać imiona pochodzące z Biblii – zarówno z Nowego jak i Starego Testamentu (Dawid, Adam. Ewa czy imiona apostołów: Piotr, Jakub, Jan, Mateusz, Szymon). Posługiwano się również imionami świętych i męczenników z różnych okresów (Grzegorz, Urszula), założycieli zakonów (Dominik, Franciszek).  Na imiona nadawane dzieciom miały również wpływ sąsiednie państwa, szczególnie Czesi i Niemcy.  W okresie staropolskim pojawiają się imiona bohaterów mitologii (Hektor, Horacy, Ernest itp) 

W XVI wieku, sobór trydencki zakazał katolikom nadawania imion innych niż imiona świętych. W kalendarzu chrześcijańskim pozostały jednak imiona słowiańskie, takie jak Czesław, Kazimierz, Stanisław, Ludmiła, Wacław, Wojciech i Władysław.

Kanon imion w Polsce, aż do XX wieku zmieniał się niewiele. 

Od XIV wieku najczęściej nadawanymi imionami w Polsce były: 

męskie: Mikołaj, Jan, Piotr, Stanisław, Andrzej, Wojciech, Józef, Antoni;

żeńskie: Małgorzata, Katarzyna, Anna, Dorota, Elżbieta, Barbara, Zofia, Marianna, Józefa, Rozalia,  Maria

W wieku XX do powyższych imion doszły jeszcze następujące:

męskie: Władysław, Tadeusz,  Jerzy, Krzysztof, Marek, Tomasz, Marcin, Paweł, Mateusz, Michał; 

żeńskie: Helena, Janina, Krystyna, Teresa, Małgorzata, Ewa, Elżbieta

w ostatnich latach: 

męskie: Mateusz, Jakub, Michał, Patryk, Kacper 

żeńskie: Agnieszka, Magdalena, Paulina, Karolina,  Aleksandra, Klaudia, Natalia, Weronika, Wiktoria, Julia

Poznajmy znaczenie najpopularniejszych obecnie imion.

Anna

Imię pochodzenia hebrajskiego (hebr. hanna -- łaska), jedno z najpopularniej­szych imion w Polsce. Swoją popularność zawdzięcza św. Annie -- matce NMP. Przejęte do Polski wcześnie, najpierw w rodzinie książąt śląskich (Anna -- córka Bolesława Łysego, ks. legnickiego, córka Bolesława Pobożnego, córka Konrada ks. głogowskiego, córka Henryka V ks. wroc­ławskiego) zadomowiło się w postaciach Anna (poświadczone w 1229 r.) i Hanna (1311). Wcześnie też powstały formy zdrobniałe tego imienia: Anka (córka Henryka Pobożnego i Anny), Hanka (1352), Hańka (XV w., głównie na Rusi Czerwonej) a także Anula (1407), Hannula (1426), Hanulka, Anusza, Annusza, Hannusza. W w. XVIII powstają nowe zdrob­nienia: Ania, Aneńka, Hania, Haneńka. Nagłosowe h- wyjaśnić można jako przydech przed początkową samogłoską albo jako wpływ niemiecki. Jako forma ofic­jalna przetrwała Anna, ale postacie zdrobniałe Hanka, Hania, Hanusia, wywodzące się od formy Hanna, żywe są do dziś. W historii Polski imię to nosiło kilka królowych, np. druga żona Władysława Jagiełły, córka Zygmunta Starego a żona Stefana Batorego, itd.

Katarzyna

Jest to imię wywodzące greckiego od przymiotnika się z języka katharós ­czysty, bez skazy, za pośrednictwem ła­ciny (Catharina). Forma Catharina jest w użyciu w chrześcijaństwie zachodnim, na­tomiast u chrześcijan wschodnich rozpo­wszechniona jest forma grecka Ekathe­rine (Aikatherine). W Polsce imię to poświadczone jest od XIV w. w formach Katarzyna, Katarzena, Katerzyna, Katerzena i w formach skróconych Katka, Katusza, Kasza, Kachna, Kaszka, Kata, Katruszka, Katuszka. Dziś w użyciu są formy zdrobniałe: Kasia, Kaśka, Kasieńka, a na ziemiach zamieszkałych przez Białorusinów - Katia, Katiusza, Katinka. Jest to jedno z bardziej popularnych imion żeńskich po­jawiające się bardzo często w pieśniach ludowych.

Mateusz

Jest to imię biblijne z hebrajskiego Mattaj. a to z kolei jest skróceniem imie­nia złożonego Mattanja - dar Boga, da­ny przez Boga (por. pol. Bogdan). Jest to więc imię teoforyczne synonimiczne do imienia Maciej (por. MACIEJ). Do języka polskiego przeszło z j. łacińskiego (Matthaeus). W źródłach polskich jest poświad­czone od 1144 r. Od początku było miesza­ne z imieniem Maciej. szczególnie w formach skróconych i spieszczeniach (por. MACIEJ). Używa się go i dziś. Od imienia tego pochodzą nazwiska: Matus, Matusiak, Matuszak, Matuszek, Matusiewicz, Matusewicz, Matuszewski.

Julia 

Imię łacińskie. wywodzące się z nomen gentilicium Julia, które Liwiusz wypro­wadza od imienia syna Eneasza. Jula. rzekomego założyciela tego rodu. Niektó­rzy uczeni uważają je za imię celtyc­kie. W rodzinach cesarskich w Rzymie imię to występowało dość często tak w formie żeńskiej jak i męskiej.

W Polsce imię Julia występuje od XVIII w. pod wpływem literatury. Pe­wien wpływ wywarła tu Nowa Heloiza Rousseau. a także Romeo i Julia Szekspira (na scenie polskiej w 1799). Formy zdrobniałe: Julcia. Julka.

Piotr 

Chrześcijańskie imię greckie (PetTos)pochodzące od rzeczownika pospolitego petra - skała, opoka. Jest odpowiednikiem aramejskiego wyrazu kefas - skała, opo­ka, użytego w funkcji przydomka. Należy do najwcześniejszych imion chrześcijań­skich.

W Polsce jest to bardzo popularne imię męskie od najwcześniejszych czasów. Zna­ne są liczne formy pochodne: PietrU§, Pietrek, Piotrasz, Peszko, Pecho, Pietrzyk. Od imienia tego pochodzą nazwiska: Piotrowiak, Piotrowicz, Piotrowski, Pietrzak, Pietrzyk, Pietrkiewicz, Pietrzykowski, Pie­tras, Pietruszek, Pietraszko, Pietraszkiewicz, Pietracki, Pietrus, Pietrucha, Pietraszewicz, Pietruszewicz, Pietruszyński, Petrażycki, Petrulewicz, Piech, Piechowicz, Piechowski. Pietroń, Pietraszek, a także nazwy miejscowe, np. Piotrowice, Pietrzykowice, Piotrków itp.

Krzysztof

Wywodzi się z języka greckiego. Grec­kie Christoph6ros to użyty w charakterze imienia własnego przymiotnik christoph6­ros spotykany w dwóch znaczeniach: l) "przynoszący, rodzący Chrystusa" (jako przydawka do Betlejem), oraz 2) "noszą­cy (w sobie), wyznający Chrystusa". For­malnie imię to przypomina stare greckie imiona dwuczłonowe, np. Kleo-ph6ros ­przynoszący sławę. Ponieważ Grecy w czasach pogańskich chętnie używali tzw. imion teoforycznych, również po przyję­ciu chrześcijaństwa typ ten był w użyciu, z tym że tworzono nowe imiona często z wyraźnym nawiązaniem do Chrystusa. Stąd obok Christoph6rosa pojawił się Christ6doros (jeden z autorów tzw. Anto­logii palatyńskiej z V w.) na wzór HeZió. -dorosa czy Herm6-dorosa.

Do Polski imię to przyszło wraz z chrześcijaństwem i przybrało w średnio­wieczu mnóstwo postaci, mieszając się nie­kiedy z innymi. Dla wielu języków euro­pejskich, w tym także dla polskiego, źró­dłem była łacińska forma ChristophOTUS (czasem też Christopherus), przyjęta oczy­wiście z greki. Ta forma łacińska dala staropolskie imię Krzysztopor, gdyż ła­cińskie f z reguły zastępowano polskim p (por. Pabijan za łac. Fabianus). Warto tu wspomnieć, że pierwotnie na gruncie polskim zachował się związek z imieniem Chrystus, gdyż to ostatnie brzmiało Krys~ Krzyst i Krzyszt. Od formy pełnej two­rzono liczne zdrobnienia: Krzystek, Krzy­stan, Krzysztan, Krzyszek, Krzysztak, Krzy­stak, które ze swej strony mieszały się ze zdrobnieniami od rodzimych imion Krzysław i Krzesław. Dalsze zmieszanie wywo. łane było przez pojawienie się u nas la­cińskiego imienia Christinus, które w za. sadzie brzmiało po polsku Krzyszty;an, Krystyjan (też wspomniany wyżej Krzysz. tan), na który miał wpływ wyraz pospolity krzdcijanin. Por. Chrystianus alias Krzy. sztek (lub Krzy stek) z r. 1396; Christofo­rus alias Kry stek z 1454 r. i wreszcie Cristinus alias Krzystek z 1475 r.

Forma Krzysztof ustaliła się w Polsce zapewne pod wpływem niemieckim, por. Kristof Fogel z 1402 r. obok Cristofero dieto Fogel z 1403 r. Z biegiem czasu imię Krzysztopor (od XVI w. Krzysztopór zaczęto błędnie rozumieć jako połączenie wyrazów krzyż i top6r, co było tym łatwiejsze, że stara wymowa Krzyst (Kryst) zastąpiona została przez nową (Chryst i wreszcie całkiem zlatynizowaną Chrystus), tak że imię własne Krzysztof straci. ło na polskim gruncie jakikolwiek związek z imieniem Chrystus, od którego przecież wzięło początek. W XV i XVI w. imię Krzysztof było u nas popularne, a u czlonków niektórych rodów spotykamy je przez kilka pokoleń (Szydłowieccy, Ossolińscy, Opalińscy, Radziwiłłowie). Obecnie Krzysztof zarówno w swej postaci głównej, jak i w licznych zdrobnieniach (Krzy~, Krzy. siek, Krzystek, Kry~ itp.) jest chętnie używane. Nazwę Krzyżtopor nadał Krzysztof Ossoliński (brat kanclerza) swemu zamko­wi w Ujeździe k. Sandomierza. Nad bramąumieścił wielki krzyż i swój herb "Topór".

Alicja

Jest to imię żeńskie, które można in­terpretować jako pochodzące od męskie­go imienia Aleksy, stąd wł. Alessia, ang. Alexia, niem. Alexia. Dawniej imię to łączono z greckim słowem aletheia - prawda, w łacinie średniowiecznej zapisywane jako alitia, alicia. Istnieje też pogląd, że jest to forma spieszczona imienia Adelajda. W Polsce jest to imię nowsze, przejęte pod wpływem francuskim. Jego zdrobnieniem w języku polskim jest Ala.

Aleksander 

Było to pierwotnie imię męskie, od któ­rego już w starożytności urobiono imiężeńskie Aleksandra. Należy do bardzo sta­rych greckich (Aleksandros) imion dwu­członowych. Pierwsza część składowa wy­wodzi się od czasownika alekso - bronię, wspomagam, a druga od rzeczownika aner (gen. andrós) - mąż, mężczyzna, Całość bywa interpretowana jako - bro­niący mężów, troszczący się o mężów. U Greków imię znane już z mady Ho­mera (jako drugie imię Parysa). M. in. nosił je król macedoński, Aleksander, słynny z podboju imperium perskiego. Na Zachodzie imię to stało się popularne w średniowieczu głównie dzięki romansowi rycerskiemu o fantastycznych przygodach Aleksandra.

W Polsce imię Aleksander spotykamy już w połowie XII w. Nosił je biskup płocki, pochodzący z Flandrii. W XV w. jest ono już dosyć popularne, może też pod wpływem tego, że nosił je brat Jagieł­ły - Witold (jako imię chrzesne). Za­pewne na cześć Witolda nadane zostało imię Aleksander jednemu z synów Kazi­mierza Jagiellończyka.

W XV w. popularyzuje się w Polsce również żeńska postać tego imienia ­Aleksandra; nosiła je m. i. jedna z sióstr Władysława Jagiełły, żona ks. mazowieckiego Ziemowita.

Oprócz postaci Aleksander spotykamy w średniowieczu (i później) postaci Alek­sandr, Aleksender, Oleksender i wreszcie Leksander a nawet Ksender. Zdrob­nienia (czy spieszczenia) to: Olechno (głównie na wschodzie), Olek, Oleś, rzad­ko Alik (pod wpływem rosyjskim). Jako zdrobnienia imienia żeńskiego trafiają się Ola, Oleńka, Olesia (rzadko Olka) itp.  

opracowane na podstawie: Fros Henryk SJ, Sowa Franciszek; Twoje imię. Przewodnik onomastyczno - hagiograficzny  

dodane 28.05.2007